NAP-contactbijeenkomst 24 september 2026

De derde NAP-contactbijeenkomst van 2026 stond in het teken van Artificiële Intelligentie (AI) en dan met name de praktische en menselijke kanten die het werken met AI met zich meebrengt. Daartoe werden die avond twee presentaties gehouden. De eerste betrof de praktische toepassing van AI bij een overheidsorganisatie. De tweede presentatie ging in op de vraag waarom de introductie in een bedrijf van een nieuwe technologie als AI vaak in eerste instantie misgaat. Dat heeft meestal niet te maken met de technologie zelf, maar eerder met onderliggende zaken als angst, onzekerheid en verschillen in verwachting. Tijdens deze bijeenkomst werd daarnaast ook de start van de nieuwe SIG AI in januari 2027 aangekondigd.

NAP-voorzitter Ron van den Akker opende de avond en gaf aan dat het AI-thema van deze contactbijeenkomst al vooruitloopt op het jubileumcongres dat in het teken zal staan van ‘Stronger together in a volatile world’.

Ron gaf aan dat het nog steeds mogelijk is om deel te nemen aan het jubileumcongres op 19 november aanstaande, met een prachtige line-up aan sprekers zoals Diederik Samsom en Richard Braal van TNO. Daarnaast is er de prijsvraag met 10 deelnemers die hun innovatieve ideeën hebben ingebracht. Verder is er genoeg mogelijkheid om te netwerken. Er zijn nog een paar plaatsen over, zo gaf hij aan, dus wees er snel bij.

Eerder op de dag was het bestuur en de programmaraad samengekomen en daar was een gemixt beeld naar voren gekomen bij de vraag naar de stand van zaken in de industrie. Er zijn zeker zorgen en hoewel de vooruitzichten voor 2026 in het algemeen niet slecht zijn en doelstellingen worden gehaald, zijn er met name onzekerheden over 2027 en 2028.

Vervolgens kondigde Femke de Jager de oprichting van de Special Interest Group AI aan. Zo’n 10 jaar nadat binnen NAP op verschillende platforms presentaties zijn gehouden over Big Data en in een huidig tijdvak waarin is te zien dat veel werk aan verandering onderhevig is door AI, is het een goed moment om te starten met deze nieuwe SIG. Deze zal starten op 27 januari aanstaande op het nieuwe kantoor van KH Engineering in Schiedam. Iedereen die geïnteresseerd is, kan zich aanmelden; houd daarvoor de nieuwsbrief in de gaten.

Daarna introduceerde Femke de sprekers van deze avond.

AI-introductie in de praktijk
De eerste sprekers waren Erno Bammens en Rachid Imhaouran, beiden van de NVWA, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Erno is daar manager van het Innovatielab en Rachid is coördinerend specialistisch adviseur technische innovatie. Erno begon zijn verhaal met vragen als waarom innoveren nodig is en waarom er een Innovatielab bestaat binnen de NVWA. Innoveren is nodig omdat een oude technologie op zeker moment is uitgewerkt en niet meer voldoende is om de taken uit te voeren; het Peter Principle, zoals dat wordt genoemd. Hij toonde daarbij een komisch plaatje van een oude auto volgeladen met koffers. Iedereen kon zien dat een extra koffer toevoegen bijna onmogelijk is, dus hoog tijd om dit type koffertransport te innoveren. Bij de NVWA geldt hetzelfde, het is niet mogelijk om het ingewikkelder geworden werk op dezelfde manier uit te voeren door er steeds meer geld en mensen op te zetten. Eenvoudig omdat het geld en de mensen er niet zijn. Dus is innoveren noodzakelijk.

Dat het werk van de NVWA nog steeds nodig is lieten de krantenkoppen van de afgelopen week wel zien, met nieuws over bijvoorbeeld verkeerd paardenvlees en illegale diergeneesmiddelen. Maar ook de jacht op het vapen, een regelrechte kindermoordenaar, en giftige inkten die voor het tatoeëren worden gebruikt zijn voorbeelden. Hierbij liet Erno een menukaart van de zwarte markt zien met steeds meer nieuwe illegale activiteiten die bestreden moeten worden. Churchill werd aangehaald met zijn uitspraak ‘never let a good crisis go to waste’ of in goed Nederlands ‘geef ons heden ons dagelijks brood en af en toe een watersnood’. Zo’n crisis houdt de eigen activiteiten op scherp en dwingt om nieuwe methoden en technieken uit te zoeken. Nieuwe mogelijkheden moeten soms tegen de verdrukking worden uitgeprobeerd, zoals Churchill ook deed in zijn zogenoemde toyshop, waarin hij allerlei bureaucratische procedures uit het ministerie van Defensie weghaalde om zodoende veel sneller tot besluitvorming, ontwikkeling en aanschaf te komen.

Dat is ook de werkwijze van NVWA. Vooruitlopend op de cases die Rachid ging behandelen, wilde Erno bij één specifiek voorbeeld stilstaan. Om kennis en goede werkwijze vast te houden werden in het verleden bijvoorbeeld exitgesprekken gehouden met ervaren werknemers die met pensioen gingen of om andere redenen vertrokken. Of dat echt aan het doel voldeed, is maar zeer de vraag, maar inmiddels is een nieuwe applicatie ontwikkeld. Medewerkers worden iedere dag aan het eind kort geïnterviewd door AI met vragen over hun dagelijkse ervaringen. Die gesprekken worden door AI geanalyseerd en verbeteringen worden daaruit samengesteld.

Erno sloot af met een cartoon die het verschil tussen commitment en betrokkenheid goed liet zien. De kip die aan het varken voorstelde om een ham-eirestaurant te beginnen, was wel betrokken, maar het varken moest zich echt committeren.

Taai, tijdrovend en repetitief werk uit handen gehaald
Daarna nam Rachid het woord. Hij zag onlangs een LinkedIn-bericht waarin werd aangegeven dat AI veel werd gehypet en dat het gevaar werd overdreven. Hij kon het daar wel eens mee zijn, zeker omdat hij dagelijks bezig is met nieuwe technieken zoals AI. Hij ziet AI meer als een middel. Om AI goed in de praktijk toe te passen, moet het werkproces waarin het wordt geïntroduceerd goed bekend zijn; men moet zich inleven in het proces. Pas dan zijn de mogelijkheden van AI goed te zien en is zichtbaar hoe waarde wordt toegevoegd.

Belangrijk is om te weten wat de medewerker ervaart als een probleem in het werk en de repetitieve werkzaamheden uit handen te nemen en die door techniek te laten uitvoeren. De NVWA kent 23 heel verschillende kennisgebieden van microbiologie tot de chemie van ons voedsel. Die medewerkers met hun kennisgebieden blijven bestaan, maar hun werk verandert. AI neemt het toezicht dus niet over, maar versterkt wel de menselijke kennis. Precies het thema van deze contactbijeenkomst.

Rachid nam drie casussen door op deze bijeenkomst. De eerste betrof het toezicht op het fenomeen ‘online bestellen’. Dit kan gaan om bekende sites zoals bol.com, maar ook om allerlei cowboys wereldwijd die zich werpen op de rijke markt in Nederland en andere Europese landen. Vroeger gebeurde die controle door medewerkers die op allerlei manieren en op basis van signalen het internet afstruinden. Veel taai, tijdrovend en repetitief werk waarvoor vijf jaar geleden een nieuw systeem met AI-componenten is opgestart. Eenvoudig gezegd struint dat systeem het internet af, bundelt de informatie en geeft aan waar mogelijke risico’s zitten, zoals ontbrekende labels of producten die überhaupt niet verkocht mogen worden. De medewerker hoeft zich alleen te richten op die risico’s en dat scheelt vele uren werk.

Een andere case betrof de zogenoemde importcertificaten. Deze moeten worden gecontroleerd op echtheid en ingevulde velden. Vroeger werd dat handmatig gedaan waarbij de gegevens uit het certificaat ook nog eens werden overgetypt. Nu wordt dat gedigitaliseerd gedaan door een foto te nemen van het document. In het nieuwe systeem zijn AI-componenten toegevoegd om de nodige controles uit te voeren. Natuurlijk worden er bij eerste introductie nog fouten gemaakt door het systeem, maar het is wel een eerste stap om de medewerker veel werk uit handen te nemen.

De derde case betrof de controle van illegale visserij op de Noordzee. Vroeger voeren medewerkers van NVWA met bootjes over de Noordzee om deze controles uit te voeren door op zoek te gaan naar illegale visnetten. Nu wordt dat uitgevoerd door drones, die camera’s hebben met beeldherkenning speciaal getraind om bijvoorbeeld visnetten te herkennen.

Al deze casussen hebben gemeen dat het werk wel verandert door tijdrovende en repetitieve taken uit handen te nemen maar dat de inspectie nog steeds door de medewerker wordt uitgevoerd. De NVWA werkt samen met onderzoeksinstituten en universiteiten om nieuwe technieken te onderzoeken; ook heeft men eigen expertise in huis. Een nieuwe techniek vereist een goede procesinbedding om het toezicht werkelijk te versterken en dat wordt stap voor stap uitgevoerd. Een eerste nieuw idee wordt uitgewerkt, vervolgens wordt bijvoorbeeld een prototype gebouwd; werkt dat goed, dan kan de techniek worden opgeschaald.

Tot slot van de presentatie toonde Erno een plaatje met beelden uit de Star Trek-tv-serie uit 1967. Hij wees met name op de grote flatscreen en op een soort van AirPod in het oor van een van de acteurs, vele jaren voordat die ook maar waren ‘uitgevonden’. Wonderlijk misschien, maar zo heeft ook niemand ooit een opdracht gegeven om een smartphone uit te vinden; mensen bedachten die gewoon. Erno gaf aan dat men ook binnen de NVWA zichzelf verraste door nieuwe dingen te proberen met bijvoorbeeld AI; die verrassingen gunde hij iedereen in de zaal.

Bij een vraag uit de zaal kwam aan de orde dat proceskennis van een installatie ook via AI-interviews zou kunnen worden ontwikkeld. Tevens werd duidelijk dat bijvoorbeeld het herkennen van visnetten circa een half jaar heeft gekost, om een idee te geven van de ontwikkelingstijd van nieuwe technieken. Erno sloot af met de vraag hoe gaaf het zou zijn om salmonellabacteriën te kunnen horen; ze maken hun geluid op circa 42 kHz.

Bekijk de presentatie van Erno Bammens en Rachid Imhaouran

De onzichtbare laag
De tweede presentatie werd gegeven door Vincent McLeese, CTO en mede-oprichter van Untangle Lab, een bedrijf dat verantwoord technologisch leiderschap versterkt door de mindset zichtbaar te maken, zodat organisaties opkomende technologieën bewust, zelfverzekerd en met goede impact kunnen adopteren. Het onderwerp van zijn presentatie was dan ook de menselijke dynamiek achter AI-adoptie. Voordat hij daarop kwam, benoemde hij een aantal kreten die de overweldigende kracht van AI representeren. Dat is bijvoorbeeld ChatGPT, de snelst groeiende consumententechniek ooit. Of Claude en Anthropic, die elkaar bejagen aan het voorfront van de technologie. Ook Elon Musk stond symbool voor de grote persoonlijkheden op het gebied van AI en voor de grote beloften en angsten die daarmee gepaard gaan. De energie die het kost om al deze intelligentie in stelling te brengen en het overal verrijzen van datacenters, de fysieke footprint van een onzichtbare technologie. Het eigen brein en de mogelijke brainrot. De gevolgen voor snelheid, productiviteit en copilots in de eigen bedrijfsketen. En angstige zaken als verlies van soevereiniteit, killer robots en hoge surveillance die verder geen toelichting behoeven. Overweldigend inderdaad.

Om de positie en houding van de mensen in de zaal te kennen werd iedereen gevraagd om met hulp van een QR-code een vragenlijst met 19 vragen in te vullen. Er werd bijvoorbeeld gevraagd naar de eigen houding ten opzichte van AI, het gewenste tempo en of de eigen kansen goed benut worden, wat eerst gecheckt wordt als AI wordt geïmplementeerd, maar er werden ook vragen gesteld over de technische aspecten van AI zoals over LLM’s, de large language models. Later in zijn presentatie zou hij de resultaten van deze meting laten zien.

Uit een onderzoek van McKinsey blijkt dat 88% van de bedrijven wel een of andere toepassing van AI gebruikt, of het nu gaat om een pilot, een volwaardige toepassing of een andere vorm. 81% meldt dat dit onder de streep geen betekenisvolle winst oplevert. Er is dus iets mis. Maar wat kan dat zijn? Want de tools staan tot ieders beschikking, de use cases zijn er en er is een strategie. Dus waarom landt de technologie niet? Untangle Lab is dit gaan onderzoeken met een aantal bedrijven en organisaties. Het blijkt dat de boel blijft hangen op alignment, de uitlijning binnen een organisatie. Dus het gaat niet om capaciteit en niet om bereidheid, maar om de vraag of mensen die de besluiten nemen en de mensen die het moeten uitvoeren, hetzelfde beeld hebben en op dezelfde golflengte zitten. Het gaat daarbij om vier zaken. Allereerst om een verschillende overtuiging, bijvoorbeeld wat AI is en of het geleerd kan worden. Ten tweede om een verschil in betekenisgeving van wat iemand ziet in het echte leven en het verhaal dat vervolgens wordt verteld. Ook om verschil in de spanning die men ziet tussen de angst die wordt opgewekt en de kansen die de techniek geeft. En ten slotte op een verschil in breedte over hoe ver men kijkt om de impact te bepalen.

Untangle Lab heeft dit vertaald in een plaatje met zaken die boven de waterlijn voor iedereen hetzelfde zijn en met de onzichtbare laag onder de waterlijn. Boven de waterlijn bevinden zich bijvoorbeeld de proof of concepts, de uitgevoerde pilots en de strategie. Onder de waterlijn gaat het om heel verschillende invullingen per persoon over wat de mens wil bijvoorbeeld wat betreft ambities, angsten, de drivers en het vertrouwen. En ook over verschillen in wat de mens denkt, bijvoorbeeld welke aannames hij heeft, wat is zijn kennis en wat zijn zijn overtuigingen, kortom wat is de mindset.

Twee schalen: links-rechts en boven-onder
De vraag voor Untangle Lab was hoe die onzichtbare laag zichtbaar te maken. Daarvoor zijn twee schalen ontwikkeld die in een plaatje zijn ondergebracht. De links-rechts schaal geeft links aan dat die mensen sceptisch zijn, risico’s zien en vooral langzaam aan willen werken. Mensen rechts op de schaal willen alles sneller invoeren, zien kansen en willen de zaak promoten. Zo ook is er een boven-onder schaal. De mensen boven begrijpen de techniek en zijn vertrouwd met de terminologie; de mensen beneden hebben minder begrip van de techniek en moeten nog veel leren om te begrijpen wat er kan.

Met deze twee schalen zijn mensen te verdelen in vier archetypen: de baanbreker, de avonturier, de observant en de gids. Alle vier zijn ze nodig om een AI traject succesvol te implementeren. Om hun rol goed te kunnen invullen hebben ze ieder een andere kenmerken en behoeften. Zo kenmerkt de avonturier zich door groeiende vaardigheden en veel energie. Deze moet je vangrails mee geven, geen remmen, om goed te kunnen functioneren. De gids kenmerkt zich door goede vaardigheden. Deze ondersteunt bij het ontwikkelen van een weloverwogen pad voor het traject en moet daarvoor een goede rol in het traject kunnen spelen. De baanbreker kenmerkt zich ook door goede vaardigheden en zit hoog in de energie. Deze heeft ruimte nodig om te kunnen rennen en iemand ernaast die de impact in de gaten houdt. De observant kenmerkt zich dor langzaam groeiende vaardigheden en initieel lagere energie. Geef deze persoon relevantie op afstand van het project en bewijsvoering door middel van resultaten.

Untangle Lab heeft metingen gedaan bij verschillende bedrijven. Het kan voorkomen dat na meting met de vragenlijst de mensen in een bedrijf redelijk verspreid zijn over alle archetypen. Op zich is dat goed om een traject te starten, al zal wel een alignment moeten plaatsvinden zodat iedereen elkaar begrijpt en iedereen ook begrijpt wat de eigen rol is. Ook kan het zijn dat het zwaartepunt in een bedrijf te veel helt naar de linker kant, waarbij iedereen de hele dag bezig is met risico’s en er veel scepsis heerst. Dan zijn andere ingrepen nodig. Binnen een bedrijf kunnen er ook grote verschillen per afdeling bestaan.

Uit de eerdere meting van de 40 mensen in de bijeenkomst bleek een brede spreiding van archetypen; nergens extreem in de uithoeken. Dus ook geen mensen met extreem veel vaardigheden maar wel redelijk wat goede vaardigheden.

Om ook deze verborgen laag zichtbaar te maken zijn er vijf spanningsvelden of paradoxen die blootgelegd moeten worden om tot uiteindelijke alignment in een organisatie te komen. Dit met het besef dat er meerdere waarheden in een bedrijf kunnen bestaan. Zo bestaat het verschil tussen mensen die overweldigd zijn door AI en mensen die al flinke vaardigheden hebben. Een andere paradox is het feit dat iedereen leert en dat niemand kennis deelt. Ook is er het verschil tussen mensen die altijd sneller willen en mensen die geen ruimte/tijd hebben. Al deze typen spanningsvelden moeten overbrugd worden.

Untangle Lab heeft daarvoor het Moves programma ontwikkeld, dat de AI mindset met al zijn gemeten verschillen tussen mensen naar de top kan brengen in een vijf-stappen-plan. Daarmee wordt de fundatie gelegd voor een goede uitvoering van het AI traject. De spanningsvelden worden daarbij omgeturnd naar krachten die het team versterken en waarbij iedereen respect en begrip heeft voor de rol van de ander en waar voor een ieder een veilige omgeving wordt gecreëerd.

Vincent eindigde zijn bijdrage met de vraag of de aanwezigen weten hoe hun organisatie eruit ziet onder de waterlinie.

Ron sloot de avond af en vermeldde nog dat een white paper van Untangle Lab voor een ieder beschikbaar zal zijn op het internet. Hij wenste ieder een behouden reis naar huis en hoopte de aanwezigen terug te zien op 19 november.